Umowa powierzenia przetwarzania danych osobowych zgodna z RODO (udostępniamy wzór umowy)

Prowadzenie działalności gospodarczej niejednokrotnie związanie jest z korzystaniem z usług outsourcingu świadczonych przez podmioty zewnętrzne, z którymi to usługami może być powiązane powierzenie przetwarzania danych osobowych. Zawarcie umowy powierzenia zależeć jednak będzie od tego, czy nasz usługodawca przetwarza dane osobowe jako podmiot przetwarzający czy też jako odrębny administrator.

Wstęp

Jeżeli analiza podmiotu zewnętrznego wskazuje na konieczność zawarcia tego typu umowy należy pamiętać o przepisach regulujących jej zakres.

Kluczowe w tym zakresie jest RODO, które wprost wskazuje niezbędne elementy umowy powierzenia przetwarzania danych osobowych. Pomocna w tym zakresie, jest również, przyjęta 9 lipca 2019 r. przez Europejską Rade Ochrony Danych (EROD) opinia 14/2019 w sprawie projektu standardowych klauzul umownych przedłożonego przez duński organ nadzorczy (art. 28 ust. 8 RODO). Niniejszy artykuł ma przybliżyć najważniejsze z nich.

Przepisy ogólnego rozporządzenia o ochronie danych 2016/679 w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. Urz. UE L 119 z 4.5.2016 r.) - dalej jako „RODO” - nakładają na administratorów szczególne zobowiązania dotyczące zawierania umów powierzenia, wskazując precyzyjnie jakie minimalne kwestie powinny zostać w niej uregulowane.

Kluczowym w tym zakresie jest art. 28 RODO, określający podstawowy katalog obligatoryjnych postanowień umowy powierzenia. Przeprowadzone przez autora audyty wskazują, że wielokrotnie koniecznym będzie nie tyle zawarcie samych umów powierzenie, ale również dostosowanie do omawianych wymogów prawnych umów już obowiązujących, a zawartych na bazie ustawy o ochronie danych osobowych z 29.08.1997 r.

Należy zwrócić uwagę, że uregulowanie relacji pomiędzy administratorem i podmiotem przetwarzającym w oparciu o umowę powierzenia jest obowiązkiem administratora oraz podmiotu przetwarzającego. Brak jego spełnienia może zaś być podstawą do nałożenia administracyjnej kary pieniężnej zgodnie z art. 83 ust. 4 pkt a RODO.

Materiały do pobrania

NARZĘDZIA

Wzór umowy powierzenia
zgodny z RODO

Wzór uwzględnia wytyczne EROD w zakresie uregulowania powierzenia przetwarzania danych osobowych.

Pobierz

NARZĘDZIA

Formularz do weryfikacji
podmiotu przetwarzającego

Formularz ułatwiający weryfikację podmiotu, któremu chcesz powierzyć dane osobowe do przetwarzania.

Pobierz

Wybór podmiotu przetwarzającego

Samo zawarcie umowy powierzenia to jednak nie jedyne zadanie wynikające z RODO a dotyczące omawianego zagadnienia. Należy pamiętać, że art. 28 ust. 1 RODO (uzupełniony treścią motywu 81 RODO), zobowiązuje administratora, do korzystania jedynie z takich podmiotów przetwarzających, które gwarantują wdrożenie odpowiednich środków technicznych i organizacyjnych, zapewniających, że przetwarzanie spełnia wymogi RODO oraz chroni prawa osób, których dane są przetwarzane. W związku z powyższym, administrator powinien poczynić możliwe środki pozwalające mu na weryfikację podmiotu przetwarzającego. Ze względu na wspominane administracyjne kary pieniężne, decyzja administratora w zakresie wyboru podmiotu przetwarzającego nie powinna być podejmowana pochopnie. Stanowi to uzasadnienie do podejmowania przez administratora działań polegających  np. na audycie podmiotu przetwarzającego lub żądania wypełnienia formularza pozwalającego na weryfikację takiego podmiotu (tzw. lista kontrolna).

Co istotne dla administratora, wypełniona lista kontrolna może również posłużyć jako załącznik do umowy powierzenia przetwarzania danych, będący jednocześnie dowodem stosowanych przez podmiot przetwarzający środków zapewniających zgodność przetwarzania z przepisami RODO oraz ogólne bezpieczeństwo przetwarzanych danych. Rozwiązanie takie, należy uznać za właściwsze, w porównaniu do postanowień umownych, w ramach których podmiot przetwarzający zobowiązuje się jedynie do stosowania odpowiednich środków.

Co powinna zawierać umowa powierzenia?

Po podjęciu decyzji w zakresie wyboru odpowiedniego podmiotu przetwarzającego, pozostaje już tylko podpisanie samej umowy powierzenia.  Określając jej treść, należy pamiętać o brzmieniu art. 28 ust. 3 RODO, według którego, umowa powinna obejmować:

  • przedmiot przetwarzania - będzie on powiązany z realizacją przedmiotu umowy głównej zawartej pomiędzy administratorem a podmiotem przetwarzającym np. na outsourcing działań marketingowych, gdy dla ich wykonania konieczne jest przetwarzanie danych osobowych,
  • czas trwania przetwarzania - co do zasady powiązany jest z realizacją przez podmiot zewnętrzny usługi na rzecz administratora w oparciu o umowę zlecenia bądź świadczenia usług zawartą pomiędzy stronami,
  • charakter przetwarzania - należy opowiedzieć się za rozumieniem tego terminu jako określenie następujących czynników przetwarzania danych osobowych: częstotliwości, powtarzalności, czasowości, długoterminowości, masowości z uwzględnieniem rodzajów zastosowanych technologii,
  • cel przetwarzania - określenie po co procesor ma przetwarzać dane osobowe w imieniu administratora,
  • rodzaj danych osobowych - wymienienie jakie konkretnie dane osobowe będą podlegały powierzeniu przy uwzględnienia podziału na dane zwykłe (przykładowo wymienione w art. 4 pkt 1 RODO) oraz dane szczególnych kategorii (katalog zawarty w art. 9 ust. 1 RODO),
  • kategorię osób, których dane dotyczą - sprecyzowanie grupy osób, których dane zostały powierzone do przetwarzania np. dane klientów, dane pracowników,
  • obowiązki i prawa administratora - w dużej części prawa administratora będą powiązane z realizacją obowiązków nałożonych przez podmiot przetwarzający (o czym mowa poniżej). Do obowiązków administratora określonych umownie można zaś zaliczyć np. sposób oraz termin przekazania do przetwarzania danych osobowych oraz udzielanie wszelkich informacji niezbędnych dla procesora do realizacji umowy powierzenia.
Katarzyna Szczypińska

WEBINARY

Najczęstsze błędy przy zawieraniu umów powierzenia

Umowa powierzenia – czy zawsze jest konieczna?
Jak odróżnić podmiot przetwarzajacy od odrębnego administratora? Wiele pytań. Konkretne odpowiedzi w wykonaniu radczyni prawnej Katarzyny Szczypińskiej.

Oglądaj

Niezależnie od powyższego, umowa powierzenia winna określać również obowiązki podmiotu przetwarzającego. Ich minimalny zakres został przedstawiony w przywołanym już art. 28 ust. 3 RODO.

Do katalogu tego należy zaliczyć m.in.:

  • przetwarzanie danych jedynie na udokumentowane polecenie administratora, w tym przekazywania danych do państw trzecich (w tym miejscu autor przychyla się do poglądu, że polecenie może zostać zawarte w treści samej umowy powierzenia, jednakże może ono ulegać modyfikacjom lub aktualizacjom za pośrednictwem odrębnych dokumentów, już na etapie realizacji umowy),
  • zapewnienie, że dane będą przetwarzane jedynie przez osoby posiadające upoważnione do przetwarzania danych oraz zobowiązane do zachowania tajemnicy,
  • zobowiązanie do pomocy administratorowi w wywiązywaniu się przez niego z obowiązków np. realizacji żądań osób, których dane są przetwarzane (określonych w rozdziale III RODO), zgłaszania naruszeń ochrony danych do Prezesa Urzędu Ochrony Danych oraz osoby, której dane dotyczą (art. 33 i art. 34 RODO),
  • zwrot lub usuwanie danych osobowych po zakończeniu  świadczenia usługi, z którą powiązane jest powierzenie przetwarzania danych osobowych (w zależności od decyzji administratora),
  • przekazanie wszelkich informacji dotyczących przetwarzania w ramach zawartej umowy powierzenia oraz umożliwienie administratorowi przeprowadzania audytów w zakresie realizacji tej umowy.

Ważne
Podmiot przetwarzający, biorąc pod uwagę charakter przetwarzania, pomaga administratorowi  w wywiązywaniu się z obowiązku odpowiadania na żądania osób, których dane dotyczą oraz innych nałożonych na administratora przepisami RODO. Zaleca się aby rola podmiotu przetwarzającego polegała na przekazaniu administratorowi, w ustalonym przez stronie terminie, wszelkich informacji niezbędnych do realizacji określonego obowiązku.

Powierzenie a podpowierzenie danych

Szczególnie istotnym zagadnieniem, koniecznym do uregulowania w ramach umowy powierzenia jest kwestia współpracy procesora z jego podwykonawcami odpowiedzialnymi za przetwarzanie powierzonych danych osobowych (tzw. subprocesorami). W pierwszej kolejności umowa powinna przesądzić o tym, czy podmiot przetwarzający ma w ogóle możliwość podpowierzenia danych administratora swoim podwykonawcom. W tym zakresie administrator może wyrazić ogólną zgodą na takie działania, bądź uzależnić je od zgody szczególnej (w zależności od konkretnego przypadku). Umowa powierzenia powinna w szczególności precyzować: tryb wystąpienia o zgodą na podpowierzenie, w tym czas jej złożenia oraz termin jej wyrażenia (należy bowiem pamiętać, że zgoda powinna mieć charakter uprzedni względem samej czynności podpowierzenia). Zdaniem EROD kluczową kwestia jest również, aby administrator posiadał wykazu wszystkich subprocesorów, z których usług korzysta podmiot przetwarzający.

Ważne
RODO przewiduje podpowierzanie wprost w art. 28 ust. 2 i 4, jednak pod warunkiem uzyskania szczególnej lub ogólnej pisemnej zgody administratora danych.

Przepisy RODO stanowią wprost, że odpowiedzialność za przetwarzanie danych przez subprocesora ponosi sam podmiot przetwarzający dane imieniu administratora. Zgodnie bowiem z art. 28 ust. 4 RODO w sytuacji korzystania przez procesora z subprocesora, umowa pomiędzy tymi podmiotami winna nakładać na ten drugi te same obowiązki ochrony danych jak w umowie zawartej pomiędzy administratorem a podmiotem przetwarzającym.

Kiedy stosować umowę powierzenia?

Powierzenie przetwarzania danych osobowych będzie miało miejsce w sytuacji, gdy podmiot zewnętrzny świadczy pewien rodzaj usług na rzecz administratora, z którymi związane jest przetwarzanie danych osobowych. Istota powierzenia przetwarzania danych osobowych jest ściśle powiązania z pojęciem outsourcingu, przez które należy rozumieć zlecenie podmiotowi zewnętrznemu (wyspecjalizowanemu w określonej dziedzinie), realizacji czynności związanych z funkcjonowaniem administratora. Można zatem wymienić następujące przykłady sytuacji, w których co do zasady zobowiązani będziemy do zawarcia umowy powierzenia:

  • zewnętrzna obsługa w zakresie Inspektora Ochrony Danych,
  • zewnętrzna obsługa księgowa przedsiębiorstwa,
  • zewnętrzna obsługa kadrowo – płacowa przedsiębiorstwa,
  • korzystanie z usług zewnętrznego archiwum,
  • zewnętrzne usługi niszczenia dokumentów,
  • prowadzenie kampanii marketingowych przez podmiot zewnętrzny na zbiorze danych przekazanych przez administratora lub budowanych na zlecenie administratora
    (np. mailing do klientów administratora),
  • świadczenie przez podmiot zewnętrznych usług IT (np. hosting),
  • usługi zewnętrznego call center,
  • świadczenie usług ochrony obiektów w tym ich monitorowania przez podmiot zewnętrzny.

Jak wykazano powyżej, przepisy RODO w sposób precyzyjny regulują formalne wymogi przetwarzania danych w imieniu administratora w tym niezbędne elementy umowy powierzenia. Umowa zgodna z przywołanymi przepisami unijnego rozporządzenia, ma na celu zapewnienie administratorowi lepszej kontroli nad przetwarzanymi przez niego danymi osobowymi. Uwzględniając to, należy podkreślić, że wybór przez administratora odpowiedniego podmiotu przetwarzającego oraz gruntowne uregulowanie powierzenia przetwarzania danych osobowych w ramach zawartej umowy, przekłada się bezpośrednio na bezpieczeństwo danych osobowych a tym samym na interesy i prawa osób, których dane dotyczą. Pomocne w tym zakresie narzędzia znajdą Państwo pod poniższymi linkami.

Materiały do pobrania

NARZĘDZIA

Wzór umowy powierzenia
zgodny z RODO

Wzór uwzględnia wytyczne EROD w zakresie uregulowania powierzenia przetwarzania danych osobowych.

Pobierz

NARZĘDZIA

Formularz do weryfikacji
podmiotu przetwarzającego

Formularz ułatwiający weryfikację podmiotu, któremu chcesz powierzyć dane osobowe do przetwarzania.

Pobierz

Czytaj także:

-
4.42/5 (45) 1
Najczęstsze błędy przy zawieraniu umów powierzenia
Pamiętaj: sprawdź link, zanim klikniesz!
Never gonna give you up!
Check the link before you click
Never gonna give you up!

Czy ankieta bezpieczeństwa dla podmiotu przetwarzającego powinna być indywidualnie dostosowana do każdej umowy powierzenia/ konkretnego rodzaju usług?

Nie ma konieczności, aby ankieta była dopasowywana każdorazowo do konkretnej umowy/konkretnego rodzaju usług świadczonych przez potencjalnego procesora. Z jednej strony byłoby to czasochłonne, a z drugiej nie jestem przekonana, czy byłoby efektywne: o ile możemy mniej więcej ocenić, które z wymagań co do zasady powinny być realizowane przez dany podmiot i o które warto zapytać w ankiecie, to trudno dopasować pytanie idealnie pod danego kontrahenta.

Wydaje się, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie paru wersji ankiety dla procesora, np. szczegółowej (przesyłanej podmiotom dostarczającym rozwiązania IT czy firmom kadrowo-płacowym) i uproszczonej (dla podmiotów, którym będziemy powierzać dane w ograniczonym zakresie).

Wynik takiej ankiety mógłby być weryfikowany przez IOD, który na jej podstawie podejmowałby decyzję o tym, czy dany podmiot daje odpowiednie gwarancje związane z zapewnieniem bezpieczeństwa danym osobowym.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

Czy zasadne jest zawarcie umowy powierzenia z podmiotem świadczącym usługi migracji danych?

Umowę powierzenia danych osobowych należy zawrzeć wówczas, gdy administrator zleca innemu zewnętrznemu podmiotowi przetwarzanie danych osobowych  w jego imieniu. Opisana sytuacja zlecenia przez administratora danych zewnętrznemu podmiotowi usługi migracji danych z jednego serwera na drugi będzie się wiązała z powierzeniem danych osobowych do przetwarzania. Przetwarzanie danych osobowych zgodnie z treścią art. 4 pkt. 1 RODO to nie tylko ich gromadzenie,  ale również inne operacje wykonywane na danych, takie jak ich przeglądanie, przesyłanie czy przenoszenie.

Taka czynność będzie się zatem mieściła się w pojęciu przetwarzania danych osobowych. Podsumowując, w sytuacji zlecenia innemu zewnętrznemu podmiotowi usługi migracji danych powinna być zawarta umowa powierzenia przetwarzania danych osobowych.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

Czy kancelaria prawna prowadzona przez adwokata lub radcę prawnego powinna podpisywać umowę powierzenia danych osobowych z klientami?

Kancelaria prawna nie powinna ze swoim klientem zawierać umowy powierzenia danych osobowych w ramach realizacji usługi świadczenia pomocy prawnej związanej z prowadzeniem sprawy sądowej. Radca prawny lub adwokat wykonujący zawód w ustawowo określonych formach nie jest podmiotem przetwarzającym w zakresie przetwarzania danych związanych ze świadczeniem pomocy prawnej. Argumentem przemawiającym za takim stanowiskiem jest to, że istotą podmiotu przetwarzającego jest podporządkowanie się decyzjom administratora w zakresie przetwarzania danych osobowych.

Dodatkowo świadczenie usług prawnych w sposób zgodny z prawem oraz zasadami etyki, z równoczesnym zachowaniem tajemnicy zawodowej, wymaga samodzielnego podejmowania decyzji przez profesjonalnego pełnomocnika. Ponadto należy wskazać, że wykonywanie poleceń klienta (występującego jako ADO) przez prawnika stworzyłoby ryzyko nie tylko komplikacji przy wykonywaniu czynności zawodowych, lecz także (a może przede wszystkim) naruszenia zasad etyki.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

Czy procesor powinien ujawniać podmiotowi, z którym łączy go umowa powierzenia, treść polityki ochrony danych osobowych obowiązującej w jego organizacji?

Zapis dotyczący tego, że podmiot przetwarzający zobowiązuje się do udostępnienia dokumentacji z zakresu ochrony danych osobowych, w tym polityki ochrony danych osobowych, jest niewłaściwy. Podmiot, jakim jest administrator danych osobowych (ADO), powinien oczywiście być uprawniony do kontroli procesora, niemniej jednak kontrola ta nie powinna polegać na udostępnieniu całej dokumentacji, w tym polityki ochrony danych osobowych, która reguluje pozycję procesora jako ADO – niezależnie od pozycji procesora w ramach relacji powierzenia.

Można zapisać, że ADO będzie miał wgląd do wyciągu z polityki ochrony danych w części dotyczącej powierzenia oraz do wyciągu z rejestru kategorii czynności przetwarzania jego dotyczących czy możliwość weryfikacji nadanych upoważnień lub odebranych oświadczeń o zachowaniu poufności, podpisanych przez pracowników, który przetwarzają takie dane w ramach zawartej umowy. W pozostałym zakresie wszelkie inne informacje stanowią wewnętrzną dokumentację podmiotu, która nie powinna być ujawniana.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

Czy pomiędzy uczelnią/szkołą a zakładem pracy powinna zostać zawarta umowa powierzenia danych osobowych?

Umowę powierzenia danych administrator jest zobowiązany zawrzeć wówczas, gdy powierza do przetwarzania dane osobowe innemu zewnętrznemu podmiotowi w jego imieniu i na jego rzecz. Udostępnienie danych osobowych oznacza zaś sytuację, w której administrator danych osobowych ujawnia/udostępnia dane osobowe innemu zewnętrznemu podmiotowi do realizacji jego własnych celów przetwarzania i własnymi sposobami. W przypadku zawarcia umowy o praktyki studenckie pomiędzy uczelnią (administratorem danych osobowych studentów) a zakładem pracy będzie dochodziło do udostępnienia danych osobowych, nie zaś do ich powierzenia.

Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia fakt, że zakład pracy z chwilą otrzymania od uczelni danych osobowych studenta będzie je przetwarzał we własnych celach przetwarzania tj. ewidencja wejść i wyjść, ewidencja czasu praktyki czy nadanie studentowi upoważnienia do przetwarzania danych osobowych). Ponadto również zakład pracy będzie decydował o sposobach przetwarzania otrzymanych danych osobowych. .

Powyższe przemawia za tym, aby uznać zakład pracy za niezależnego administratora danych osobowych, a nie podmiot przetwarzający dane osobowe.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

Czy w umowie powierzenia procesor może wpisać postanowienie o stawce za godzinę pracy jego IOD przy obsłudze audytu administratora?

W mojej ocenie będzie to zależało od charakteru współpracy administratora i procesora. Trudno oczekiwać pełnej i nieograniczonej obsługi indywidualnej administratora w każdym aspekcie, bez dodatkowych kosztów, jeśli zakres współpracy jest bardzo ograniczony i sprowadza się do paru godzin obsługi w miesiącu za np. łączną kwotę 600 zł.

Dlatego są głosy, że można uznać za dopuszczalne ustalenie, że koszty procesora ponoszone w związku z inspekcją/audytem powinny być zwrócone przez prowadzącego audyt administratora przy czym powinny to być faktyczne koszty i to w rozsądnej wysokości. Uzasadnione wydaje się pokrycie kosztów pracy pracowników procesora, którzy będą zaangażowani w czynności audytowe (np. koszty pracy pracownika procesora towarzyszącego prowadzącemu inspekcję w pomieszczeniach procesora).

Znajdą się też głosy przeciwne, że takie działania ograniczają przysługujące administratorowi prawo do audytu. Rekomendowanym byłoby tu znalezienie złotego środka, czyli przykładowo ustalenie opłat za zaangażowanie IOD w audyt inny niż wstępny/coroczny/związany z konkretnym naruszeniem, tj. że dodatkowe opłaty byłyby związane z tymi „nadprogramowymi” audytami.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

Audyt wewnętrzny i zewnętrzny: kiedy zasadne jest nadanie upoważnienia audytorom, a kiedy zawarcie umowy powierzenia?

W przypadku audytu wewnętrznego osoby przeprowadzające audyt powinny posiadać upoważnienie do przetwarzania danych osobowych na potrzeby czynności związanych z audytem. W przypadku audytu zewnętrznego konieczność zawarcia umowy powierzania będzie zależna od tego, czy audyt jest przeprowadzany na zlecenie podmiotu administratora – wówczas umowa powierzenia powinna być zawarta. Jeśli audyt zewnętrzny jest przeprowadzany przez podmiot działający w oparciu o konkretne przepisy prawa, wówczas podmiot ten działa w oparciu o przepisy rangi ustawowej, nadające mu prawo do przeprowadzenia audytu/kontroli.

Zapytaj o ofertę

 

Katarzyna Szczypińska

„Sami możemy rozwiązać wątpliwości związane z RODO?”

Jesteś tego pewien?

Zamów
wsparcie

Tomasz Ochocki
Tomasz Ochocki
Kierownik zespołu merytorycznego.
Ekspert ds. ochrony danych.
Audytor wiodący systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji (ISO/IEC 27001:2013), zarządzania ciągłością działania (ISO 22301) oraz audytor wewnętrzny ISO/IEC 27701. Ukończył podyplomowe studia z zakresu ochrony danych osobowych i informacji niejawnych oraz analizy bezpieczeństwa i zagrożeń terrorystycznych.

Autor oraz prelegent dedykowanych szkoleń pracowniczych z zakresu bezpieczeństwa informacji.

Współautor opracowania: "RODO Nawigator", "DODO Nawigator" oraz książki: "Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz".

Adw. Łukasz Pociecha
Adw. Łukasz Pociecha
Ekspert ds. ochrony danych.
Swoje doświadczenie zawodowe zdobywał współpracując z kancelariami specjalizującymi się w obsłudze przedsiębiorców, w tym klientów korporacyjnych. Audytor wiodący ISO/IEC 27001.

Do jego kompetencji należy kompleksowa obsługa klientów w zakresie ochrony danych osobowych i bezpieczeństwa informacji, w tym m.in.: sporządzenie opinii prawnych i umów, prowadzenie szkoleń oraz przeprowadzanie audytów. Posiada aktualny certyfikat metodyki zarządzania projektami PRINCE2.

Współautor książki: "Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz".

Barbara Matasek
Barbara Matasek
Ekspert ds. ochrony danych
Doktorant w Kolegium Prawa Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie. Odpowiada za przeprowadzanie audytów, przygotowanie dokumentacji w zakresie ochrony danych osobowych oraz doradztwo prawne.

Swoje zainteresowania skupia wokół prawa handlowego i prawa cywilnego, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień dotyczących ochrony danych osobowych. Doświadczenie zawodowe zdobywała pracując w kancelariach prawnych oraz jako asystent sędziego.

Współautorka poradnika: "Jak przygotować się do kontroli".